پنج - واز همه مهمتر آنكه : پژوهشگران مسائل اعتقادي براي آنكه بتوانند عقايد ديني را برهاني كنند ، دست به دامان قواعد فلسفي زدند وبا يارى اين دانش مهمّ بشرى به شناخت وارائهء عقايد ديني پرداختند . ولى همانگونه كه پيشتر توضيح داده شد ، هيچ‌گاه نمىتوان با أصول موضوعه ومبادى يك علم به بررسى مسائل علم ديگر اقدام كرد . زيرا ممكن است به انكار برخى از باورهاى مسلّم ديني بيانجامد ويا برخى از عقايد ديني را دستخوش دگرگونى سازد . بر اين أساس مىبينيم كه در اخبار وأحاديث ، به اين نكته نيز عنايت شده ومدّعيان تحقيقات كلامي كه با بهره‌گيرى از مباني ساير علوم به اثبات عقايد خويش پرداخته‌اند ، مورد نكوهش واقع گرديده‌اند . « 1 » ناگفته نماند كه اين مخالفت واعتراض نه بخاطر آن بوده است كه آن علوم را يونانيان پى ريخته‌اند ، پس ره‌آورد غرب است وناسازگار با هر باور ديني . « 2 » بلكه تمام نكته بهمان اختلاف موضوع ، مقصود ومسائل دو علم بر گشت مىكند . به علاوة آنكه شمارى از مسائل اعتقادي را جز از طريق وحى نه مىتوان پذيرفت ونه مىتوان به اثبات رساند وپناه بردن به دامان فلسفهء بشرى در اين مورد به روش كساني مىماند كه براي شناخت حقايق قرآني ومفاهيم ديني پايبند علوم تجربى شدند وتوجيهاتى ناروا وسست را به ساحت دين نسبت دادند . « 3 » و - از مسائل مشهور بين دانشمندان شيعه ، جواز يا عدم جواز استناد به ادلّهء نقلي در مسائل اعتقادي است . يعنى از يكسو سخن در اين ستكه آيا مسائل اعتقادي را بايد بر أساس استدلال ونظر بدست آورد يا آنكه اعتماد به گفتهء ديگران ( تقليد ) يا تكيه بر دلايل نقلي

--> صلوات اللّه عليهم - از توغّل در اينگونه مسائل رجوع شود به : بحار الأنوار 3 / 257 - 267 باب 9 وج 1 / 218 ح 44 ( به نقل از نهج البلاغة ) . ( 1 ) - البتة اين سخن به معناى نفى دانشهاى بشرى نيست ، بلكه تمام مسأله در اين ستكه استناد واعتماد خدشه‌ناپذير به معارف بشرى بخصوص در أمور ما وراء الطبيعة ويا استنباطات عقلي ، در بعضي از موارد به ناسازگارى با تفكّر ديني مىانجامد . همچنانكه اين مشكل در هر زماني به شكلى خاصّ متجلّى شده وزيانهايى را در پى داشته است . ( 2 ) - عن أمير المؤمنين عليه السّلام : « الحكمة ضالّة المؤمن فاطلبوها ولو عند المشرك ، تكونوا أحقّ بها وأهلها ( بحار 2 / 97 ح 45 ) . ( 3 ) - براي آگاهى از اينگونه تفسيرهاى نادرست قرآني به تفسير « المنار » اثر شيخ محمّد عبده مصرى به قلم سيّد محمّد رشيد رضا ، بويژه شرح وتبيين معجزات أنبياء الهى وأمور خارق العادة ( مثلا آيات 55 ، 72 ، 243 بقره و 49 آل عمران ) رجوع شود . در تفسير الجواهر طنطاوي جوهري وتفسير سر سيّد احمد خان هندى ( مؤسس دانشگاه عليگره ) نيز اينگونه موارد يافت مىشود .